اطلاعات مدیریت

با وقوع انقلاب صنعتی و ایجاد اصل تقسیم کار، تحول عظیمی در سیستم تولید و افزایش بهره وری ایجاد شد، ولی علی رغم این تحول عظیم، اعتراضات زیادی علیه این روش های به ظاهر علمی و مهندسی در محافل علمی شدند. که باعث پا گرفتن جنبش «مهندسی انسانی» یا «ارگونومتری» شدند. محققین به این موضوع پی بردند که انجام کارها و عملیات به ظاهر ساده ولی تکراری و یکنواخت توسط انسان‌ها و انطباق افراد با ریتم سریع تولید، باعث بروز اختلالات جسمانی و روانی در کارکنان می‌شود لذا در صدد اصلاح سازماندهی کار و بهبود شرایط محیطی کار با رعایت اصول ارگونومی برآورند. موضوع بحث ارگونومی بیشتر مربوط به «آنتروپومتری» می‌شود که به معنای شناخت ابعاد بدن انسان است. ارگونومی سعی بر آن دارد که کار و فرایند اجرای آن و اصولاً محیط کاری را با توجه به حالت‌های جسمی (عضلانی، استخوانی،…) و روحی (تمرکز، استرس،….) افراد با آن‌ها هماهنگ کند؛ بنابراین لازمه طراحی صحیح فرایند تولید و ابزار و ماشین آلات، رعایت کامل اصول ارگونومی می‌باشد. کتاب“ نسبتهای انسانی“ نوشته ”آلبرت دورر“ آغاز آنتروپومتری علمی است . “دورر” سعی داشت تا تفاوتهای فیزیکی انسانها را مشخص کند و توضیحاتش بر پایه مشاهدات و اندازه گیریهای سیستماتیک افراد جامعه استوار بود
تا اینجا تا حدودی در مورد آغار و نطفه ی علم ارگونومی و انتروپومتری صحبت کردیم، ولی امروزه ارگونومی به مباحث بسیار گسترده تر از مفاهیمی نظیر اعتراضات زمان انقلاب صنعتی پرداخته است و ارگونومی به عنوان یک رشته ی کاملا تخصصی در دانشگاه های بزرگ جهان مطالعه و تدریس می شود اما در مورد ریشه ی ارگونومی : ارگونومی نخستین بار در طی جنگ جهانی دوم بکار گرفته شد. و همانند بسیاری از اسامی علمی دیگر ریشه ی یونانی دارد به این شکل که ارگونومی از تلفیق دو واژه یونانی (ergo) بمعنی کار و (nomies) بمعنی قانون برگرفته شده است.
ارگونومی نه تنها در صنعت به مطالعه و تدوین شیوه های استاندار انجام کار و ویژگی های محیط کار پرداخته است بلکه به این حوزه های مطالعاتی بسنده نکرده و وارد حوزه های همچون معماری ، طراحی داخلی ، طراحی تمامی مبلمان اداری و خانگی و مدارس و به طور کلی تمامی وسایل کاربردی محیط زندگی افراد شده است. برای مثال ، در آستانه ی برگزاری مسابقات المپیک ۲۰۱۲ لندن، در مستندی که در مورد مقدمات تهیه و اماده سازی محل اقامت ورزشکاران و سایر سازه های مرتبط تهیه شده بود، بار ها تاکید مهندسین ، بر رعایت اصول ارگونومی در طراحی این سازه ها به چشم می خورد، به طوری که مثلا چون ورزشکاران رشته های مختلف ورزشی از نظر وزنی و قدی طیف بسیار گسترده ای را در بر می گیرند ، مهندسین تمامی تخت های محل اقامت ورزشکاران را از نظر طولی قابل تنظیم ساخته اند.
همچنین ارگونومی به علوم روانشناسی و مباحث مربوط به روان و روح کارگران نیز توجه ویژه ای داشته است . همانطور که مستحضر هستید امروزه با گسترش علوم کامپیوتر و ورود نسل جدید ربات ها به صنعت ، کارگران نسبت به قبل، از انجام کار های خطر آفرین بسیاری در محیط های آلوده ، مصونیت یافته اند. از طرف دیگر نرخ افراد مشغول به کار در زمینه ی اطلاعات و تحقیق و توسعه روز به روز در حال گسترده است به طوری که امروزه در مباحث مدیریتی صحبت از کارگران دانش است. اما خطر اصلی ای که کارگران دانش و به طور کلی افراد مشغول به کار در قرن ۲۱ ام را تهدید می کند ، خطر بروز افسردگی و بر هم خوردن تعادل روانی کارمندان به دلیل تغییر ماهیت کاری این افراد است. که ارگونومی به تدوین استاندار هایی در این زمینه نیز پرداخته است . و تمامی دانشجویان مدیریت در دانشگاه های سرتاسر جهان به عنوان یکی از دروس پایه ای،‌ اصول روانشناسی کار را مطالعه می کنند. و منشا بروز گرایش هایی از مدیریت منابع انسانی همانند روانشناسی صنعتی ، روانشناسی کار ،‌مدیریت و روانشناسی ،‌از ارگونومی برگرفته شده است.
در پست بعدی به تفصیل به بعضی از مهم ترین حوزه های کاری ارگونومی از جمله توجه ارگونومی به بحث استرس در کارکنان و بعضی از اصول استاندار محیط کار خواهیم پرداخت .

قرن ۲۱ ام، قرن کارگران دانش است ، این امر واقعیت دارد که بسیاری از این کارکنان باید هر روز ساعت‌ها در برابر صفحه کامپیوتر بنشینند و به آن نگاه کنند و همین امر موجب بروز مسأله‌هایی تازه، از نظر بهداشت و سلامت افراد شده است. چنین افرادی احساس سوزش و خارش در چشم می‌نمایند، چشمان آن‌ها اشک آلود است، در چشمان آن‌ها قرمزی دیده می‌شود، کمر درد و گردن درد دارند. تازه این تنها گوشه ای از مشکلات کارگران دانش است، مباحث روانی ای که کارمندان با ان مواجه می شوند نیز قابل توجه است.
بنابراین موسسه ملی بهداشت و ایمنی شغل در مورد کار با کامپیوتر ده توصیه عمومی نموده است.
o به کارمند زمان استراحت بدهید.
o تا آنجا که امکان دارد کار را انعطاف‌پذیر نمایید تا متصدی دستگاه کامپیوتر بتواند خود را با شرایط و محیط کار سازگار نماید.
o برای جلوگیری از انعکاس نور پنجره از پرده‌های مناسب استفاده شود.
o قبل از اینکه فرد در محل مستقر شود، باید آزمایش نمود تا وی مطمئن شود که میز کار، صندلی و صفحه کامپیوتر در وضعی مناسب قرار گرفته‌اند که از نظر دیدن دچار هیچ نوع مشکلی نشود.
o صفحه کلید را در برابر فرد قرار دهید.
o موس و صفحه زیر آن را کاملاً نزدیک به فرد قرار دهید و دقت نمایید هیچ مانعی بر روی میز نباشد که موس بتواند به راحتی حرکت کند.
o ارتفاع میز و صندلی به گونه‌ای باشد که مچ دست در حالتی مناسب قرار گیرد و هم سطح با آرنج باشد.
o صفحه کامپیوتر و کلیدها باید درست در برابر چشمان فرد قرار گیرد و فاصله صفحه رایانه از چشم باید بین ۱۸ تا ۳۰ اینچ باشد.
o میز باید به گونه‌ای باشد که مچ دست بتواند اندکی بر روی صفحه مخصوص موس استراحت کند.
o کف پاها باید به راحتی و به صورت مسطح بر روی کف اتاق قرار بگیرد.
طی چند سال اخیر تولیدکنندگان کامپیوتر و تجهیزات مرتبط با آن به طراحی ارگونومیک محصولات خود توجه زیادی نشان داده اند. تولیدکنندگان تجهیزات و وسایل کامپیوتر(مانند صفحه کلید، ماوس، میز و صندلی و…) اکنون سعی می کنند تا محصولات را مطابق با اصول ارگونومی طراحی و تولید کنند. رعایت اصول ارگونومی سبب کاهش ضایعات چشم، سردرد، کمردرد و فشار در نواحی مچ دست، شانه و گردن در اپراتورهای کامپیوتر خواهد شد. همان طور که گفته شده کاربرد کامپیوتر در زندگی بشر بسیار زیاد است و تعداد زیادی از افراد، حتی اگر شغلشان در ارتباط با کامپیوترنباشد برای انجام کارهای شخصی ساعت های متمادی با کامپیوتر کار می کنند. به همین دلیل شناخت عوامل موثر در محیط کار با کامپیوتر اهمیت زیادی دارد وجود شرایط نامناسب در محیط کاری و عدم توجه به موارد ارگونومیکی و بهداشتی هنگام کار با کامپیوتر ممکن است در بلند مدت سبب بروز بیماری ها و ناهنجاری ها شود. پس بنابر این علاوه بر رعایت اصول ذکر شده در بالا در مورد نحوه ی کار برد کامپیوتر باید محیط کاری نیز استاندار باشد،
۱٫ وجود سیستم تهویه مطبوع
۲٫ نور کافی و مناسب
۳٫ استفاده از میز مخصوص که دارای عرض و ارتفاع استاندارد باشد
۴٫ استفاده از صندلی ارگونومیک با قابلیت تنظیم ارتفاع
استفاده از زیرپایی برای قرارگیری مناسب و راحت پاها
با وجود رعایت نکات فوق، باز هم امکان بروز بیماری های خاص برای اپراتور وجود دارد کم تحرکی هنگام کار با کامپیوتر، چشم دوختن در مدت طولانی به صفحه مانیتور و حرکات یکنواخت و تکراری مچ دست، ممکن است سبب بروز انواع عوارض شوند. برای پیشگیری از این عوارض نکات ساده و مهم زیر را هنگام کار با کامپیوتر رعایت کنید:
۱- به تناوب از پشت میز کامپیوتر برخاسته، و با نرمش های خیلی ساده، گردن، بازو، مچ دست و پاها را حرکت دهید. برای این منظور نرم افزار Break Stretch می تواند به شما کمک زیادی کند. این نرم افزار در مدت زمان هایی که از طرف خود شما مشخص می گردد بر روی صفحه مانیتور شما ظاهر شده و انواع نرمش ها را به شما نشان می دهد و شما می توانید به همراه آن چند دقیقه نرمش نمائید.
۲- صفحه مانیتوررا طوری تنظیم کنید تا ستون فقرات شما به صورت مستقیم قرار گرفته و چشمان شما با قسمت بالایی صفحه نمایش در یک خط مستقیم قرار گیرند. این وضعیت برای چشمان شما راحتی بیشتری به همراه خواهد داشت.
۳- فاصله صفحه مانیتور تا چشمان شما باید بین ۵۰ تا ۶۰ سانتی متر باشد.
۴- ترجیحا از یک زیرپایی استفاده نمایید و پاها را روی آن قرار دهید.این وسیله به راحت بودن وضعیت پاهای شما کمک می کند.
۵- سطح صفحه کلید، تقریبا هم ارتفاع با دسته صندلی و آرنج باشد و مچ ها به طور عادی روی صفحه کلید ها قرار گیرد، به طوری که هنگام کار، ساعدها تقریبا موازی با افق قرار گرفته و زاویه بین مچ دست و ساعد، ۵ تا ۱۰ درجه باشد. موقعیت mouse در همان ارتفاع و فاصله نسبت به صفحه کلید است.
۶- روشنایی محل کار باید مخلوطی از نورسفید و زرد بوده و میزان آن مناسب باشد.
۷- برای به حداقل رساندن فشار بر روی گردن و کمر هنگام تایپ یک نوشته یا نامه، استفاده از نگهدارنده های کاغذ برای قراردادن نامه روی آن لازم است.
۸- برای اتاق کار، دمای ۱۹-۲۳ درجه سانتیگراد و رطوبت حدود ۵۰ درصد مناسب است.
۹- بهتر است با باز کردن درب و پنجره ها و یا تعبیه دستگاه تهویه، هوای اتاق به طور مرتب تعویض شود.
البته بسیاری از افراد این توصیه های را جدی نمی دانند و به آن بی توجهی می کنند با وجودی که از ان آگاهی کامل دارند. ولی این یک واقعیت است که محیط کار و فیزیک بدن روی روح و روان انسان اثر گذار است و شرایط روحی تمامی روابط انسانی را تحت تاثیر قرار می گذارد به طور مثال فرهنگ رانندگی و حتی روابط خانوادگی نیز ناخود آگاه تحت تاثیر قرار می گیرد. پس اگر هم اکنون که این پست را مطالعه می نمایید به نحوه ی نشستن خود دقت نمایید و توصیه های بالا را اجرا کنید. در پست بعدی بیشتر در مورد اهمیت مباحث ارگونومی صحبت می کنیم.

ارگونومی در سازمان شما

تا کنون چند بار با موقعیت زیر مواجه شدید؟ سر زده وارد یکی از بخش های شرکتتان می شوید، خمیازه ی پر کش و قوس و از سر بی حوصلگی یکی از کارکنان تان شما را به فکر فرو برد ؟ آیا واقعا مشکل، ‌مشکل کارمند است و یا آیا مشکل از شغل کسالت بار شخص است، شاید هم شما مدیر خوبی نبوده اید؟ آیا تا کنون به این فکر کرده اید که فرسودگی و خستگی کارکنان چه طبعاتی خواهد داشت؟ در این پست سعی داریم به نحوی به این سوالات پاسخ دهیم.
همان طور که گفته شد در دنیای امروز، دانش ارگونومی بسیار رشد یافته و بر تمامی حوزه های کاری و زندگی فردی و اجتماعی انسان ها سایه افکنده، و به شکل شاخه ی مهمی از دانش بشری درآمده که متناوبا در حال پیشروی است. در پست قبل در مورد معنا و مفهوم واژه ی ارگونومی و ریشه ی آن و تاریخچه ی ورود این حوزه به دنیای علم صحبت کردیم. همچنین به ذکر نکاتی درمورد ارگونومی کار با کامپیوتر پرداختیم. اما این تنها گوشه ای از دانش کلاسیک ارگونومی بود. و مجال برای مباحث جدیدتر و نو پا تر ارگونومی که مربوط به بخش روانی طراحی کار با رعایت اصول ارگونومی است باقی نماند که در ادامه به تفصیل این بخش را مورد کنکاش قرار می دهیم. به طور کلی دو مقوله را بررسی می‌کنیم: طراحی محل کار از دیدگاه روانی و طراحی فرایند کار و تولید از دیدگاه روانی.
برای طراحی محل کار از دیدگاه روانی، باید یک محیط سالم و مطلوب را برای افراد فراهم کرد. طراحی فرایند تولید نسبت به مقوله قبلی دارای اهمیت بیشتری است چرا که اگر اولی انجام شود ولی به این یکی توجه نشود عملاً از نظر روانی بهبودی در شرایط کار حاصل نخواهد شد. بهترین شاخص برای پی بردن به اینکه عملیات طراحی در ابعاد روانی کار موفقیت آمیز بوده است یا نه، پاسخ به این سوال است که آیا منابع ارائه شده توسط انسان‌ها به خواسته‌های شغلیشان جواب می‌دهد یا بلعکس آیا منابع قابل بهره برداری شغلی به خواسته‌های افراد شاغل جواب می‌دهد؟
در نظر گرفتن ابعاد روانی کار از اهمیت بسیار زیادی در طراحی وظایف و سازماندهی کار و تولید برخوردار است. باید ۶ عامل روانی در طراحی مشاغل در نظر گرفته شود: قابلیت فراگیری بالا، قابلیت شناسایی بالا، مفهوم و معنای شغل، قابلیت مسئولیت بالا و قابلیت بازخورد. هاکمن ۳ عامل اول را مربوط به محتوی و مفهوم وظایف دانست در حالیکه عامل ۵ میزان استقلال و عامل۶ میزان موقعیت بازخوردی را مشخص می‌کند.( این تئوری جزو مهم ترین تئوری های رضایت شغلی است که در رفتار سازمانی به تفصیل مورد بحث قرار می گیرد ). باید توجه داشت که طراحی وظایف و فرایند کار بایستی ابعاد اجتماعی کار را نیز در بر بگیرد. یکی از معضلاتی که امروزه جزو لاینفک زندگی شده است پدیده ی استرس است که ابعاد اجتماعی بسیار وسیعی را نیز در بر دارد و می تواند در سطح کلان به شدت درد سر ساز باشد که از نظر کارشناسان یکی از اصلی ترین منابع ایجاد آن شغل افراد شناسایی شده است. شاید همین اکنون که این پست را مطالعه می نمایید دچار استرس باشید ، با وجودی که هر کدام از ما حداقل یک بار در زندگی این حالت روانی را تجربه کرده ایم اما شاید کمتر در مورد مفهوم آن بدانیم. دراین جا فرصت مناسبی است که ما مدیران به دید ارگونومی به این پدیده ی فراگیر نگاهی هر چند مختصر داشته باشیم.
استرس فقط به علت رویدادهای نامطلوب محیطی ایجاد نمی‌شود بلکه استرس واکنش طبیعی بدن برای بالا بردن مقاومت بدن در شرایط نامأنوس،‌جدید،‌ ناشناخته و مبهم است. تعدادی از عوامل استرس به شرح زیر می‌باشد: مسئولیت کاری بالا، هیجان پذیری و اضطراب در شروع کار پس از یک بیماری یا حادثه کاری، ترفیع مقام یا بالعکس، جلوگیری از ترقی، کار در انزوا و کارهای یکنواخت و تکراری بدون مسئولیت و… از جمله مهم ترین عوارض اولیه و اثرات ناشی از استرس در کار عبارت است از: عصبانیت، تحریک پذیری، خستگی، سردرد، بی خوابی، آشفتگی ذهنی، افسردگی و… که می‌توانند باعث کاهش بازده کاری، ‌زخم معده، بیماری‌های روحی و… شدند.
همچنین هنگامی که فردی از استرس رنج میبرد گاهی آن را ناکامی یا کشمکش درونی قلمداد می کند. گاهی هم مفهوم استرس و اضطراب را یکی در نظر می گیریم. اما معرفی این این سه مفهوم در کنار استرس ضروری است.
• ناکامی:‌ عبارتست از مسدود شدن راه برای رسیدن به هدف به عنوان مثال روشن نشدن اتومبیل در صبح برای رفتن به سر کار. در این مواقع دو راه وجود دارد اول اینکه فرد برای حل مشکل بکوشد. راه دوم این است که فرد با استفاده از مکانیزم‎های تدافعی تقصیر را به گردن زمانه و سرنوشت یا ماشین یا دیگران بندازد.
• اضطراب: نوعی فشار روانی که با ناکامی ارتباط زیاد دارد. در این حالت نیز افراد به جای واکنش نشان دادن در قبال وضع موجود، نگران وضع آینده می‌شوند. اضطراب‌های بیش از حد، پیامدهای بسیار نامطلوبی مثل ترس بی‎مورد، احساس عدم اطمینان، محافظه کاری بیش از حد، اجتناب از نوآوری و… دارد.
• کشمکش‌های درونی: این کشمکش‌ها معمولاً در حالت‌های تصمیم گیری بین چند انتخاب پیش می‌آید و بیشتر برای کاهش فشار عصبی و چاره جویی انجام می‌گیرند. برای کاهش این نوع فشارها تنها راه چاره جمع آوری هر چه بیشتر اطلاعات در مورد بدیل‌ها است تا انتخاب آسان شود.
از جمله اقدامات مهم مدیریتی که می تواند کارکنان را تا حدی آرام کند و برای کاهش استرس می‌توان آنها را انجام داد: شناخت صحیح موقعیت از طریق جمع آوری اطلاعات، تجربه اندوزی در کار، استراحت کافی، پرهیز از اشتغال به چند کار، هدف گرا بودن، مشارکت در تصمیم گیری گروهی، کارگروهی و… .
تا اینجا ، به طورخلاصه، در مورد طراحی فرایند کار از دیدگاه روانی و ارگونومی توضیح دادیم، اما همان طور که گفته شد دراین مبحث دو موضوع اصلی وجود دارد که درادامه در مورد موضوع بعدی یعنی طراحی محیط کار بیشتر صحبت می کنیم. طراحی محیط کار، با وجودی که از نظر اهمیت در درجه دوم قرار دارد ولی بسیار مهم است و ممکن است شرط کافی برای رضایت کارکنان نباشد اما بدون شک شرط لازم برای رضایت کارکنان هست.به طوری که نباید فراموش کرد، حتی یک کارمند کاملا راضی از فرایند کاری، نیز قادر به تحمل شرایط بد روانی محیط کاری خود نخواهد بود. این شرایط محیط کاری از نظر مفهومی طیف بسیار گسترده ای را در بر می گیرند. و شامل رنگ اتاق و میزان سر و صدا و ارتعاشات و مواد آلوده کننده ی محیطی تا نوع رابطه ی انفراد با بالادست خود می تواند باشد.که بسیاری از این عوامل ذکر شده اگر شدت یابند، نه تنها به روان کارکنان ضربه وارد می کند بلکه می توانند بستر شکل گیری بیماری های فیزیکی بسیار سخت نا علاج در دراز مدت شوند. بنابراین این حوزه از ارگونومی از این نظر نیز بسیار مورد توجه کاوشگران این رشته قرار گرفته که دست آورد های خوبی نیز از این طریق حاصل شده از جمله تصویب استاندار های بین المللی و ایجاد ضمانت اجرایی برای پیاده سازی این استاندار ها و قوانین.
نور یکی از مهم ترین عوامل اثر گذار بر سلامت روحی و روانی کارکنان است ، محققین با آزمایش گروه های مختلفی از کارکنان به این نتیجه رسیدند که کارکنانی که در محیط های تاریک مثل کافی شاپ ها ، زیر زمین ها ،‌ ساختمان هایی که از نور افتاب محروم هستندو… مشغول به کارند نسبت به سایرین بازده کم تر و رضایت شغلی کمتری دارند و همچنین در تست های روانشناسی نمرات پایین تری کسب می کنند. از دیگر موارد اهمیت نور میتوان این ها اشاره کرد: به میل و رغبت کار در کارگران و کارگران افزایش می‌یابد.از میزان اشتباهات و حوادث از کار کاسته می‌شود. نتیجه و حاصل کار مطلوب‌تر می‌گردد.سلامتی چشمان و قدرت بینایی کارکنان حفظ می‌گردد و فشارهای عصبی و خستگی کمتر می‌شود.همچنین این موضوع در مورد کارکنانی که محیط شغلی شان دارای سر و صدا و ارتعاش بالا و یا دارای دما و رطوبت نامناسب است نیز صدق می کند.
تمامی موارد عنوان شده در این پست با صرف هزینه ی نچندان گزاف قابل پیاده سازی است، اگر ما مدیران به اثرات پنهان و بلند مدت این تغییرات واقف باشیم بی شک لحظه ای در بهبود محیط کاری کارکنانمان درنگ نمی کنیم حتی این تغییرات به ظاهر کوچک روی خود شما نیز اثر گذار است. مثلا کافی است با داشتن جلسات ترغیبی کارکنان ، اهمیت وجود کارکنان را به انها گوشزد کنیم و با به کاربردن ابتکاری کوچک مثل تغییر رنگ اتاق ها و به کار بردن رنگ های شاد ، تنوع برای کارکنان ایجاد کنیم.